Lembrádesvos a vós mesmas antes de Internet? Lembrades, sobre todo, como falabades ata que chegou ás vosas vidas? Como faciades coa xente?
Supoño que, como quen isto escribe, non moito. Porque debe de haber xa vinte anos dende que empezamos a falarnos como o facemos maioritariamente hoxe en día, sen estarmos diante das outras. Dende que xurdiron os chats, e logo xa os blogs, e máis tarde as redes sociais propiamente ditas. Sen esquecer o correo electrónico, o google drive ou as ferramentas de índole laboral. E o que virá.
Antes tiñamos as cartas, e dende logo o teléfono, pero o espazo que ocupaban non pasaba de secundario. Dende o 2000 para acó falar de xeito non presencial converteuse nunha actividade primordial das nosas vidas, seguramente a que máis. É un exercicio que facemos a diario, dende que nos erguemos ata deitarnos. E cando algo toma tanto peso nas nosas rutinas modifícanos. Falar deste xeito non físico, cando a fala comprende tamén a resposta e o intercambio —xa sexa consumado ou na mera expectativa—, redistribúe a nosa estrutura. Nestes anos de implantación tecnolóxica cotiá incorporamos un grao de artificialidade, no sentido de non natural ou biolóxico, que mudou en boa medida os antigos ritmos e proporcións, ata facermos dalgún xeito diferentes.
O mecanismo, porén, non é realmente novo. Mais si o é, aquí pensamos, a súa escala e intensidade. Sempre producimos mecanismos para a comunicación abstracta; a linguaxe escrita forxouse nese mesmo anteceder os procesos, nas ideas preconcibidas, nas ilusións. Sempre deseñamos na nosa cabeza a outra. Dacordo, os últimos vinte anos non nos ensinaron todo iso, e unha simple ollada aos clásicos debera escorrentar a tentación de impugnar o noso tempo. Pero énos difícil non contar este devir sen establecer un relato costa abaixo, unha secuencia de derruba. Hoxe, engulidos por un sistema de pantallas que sementa, de xeito ubicuo, a pulsión da non presencialidade, de imaxinar as demais entre píxels, de enunciar e agardar as súas respostas, precipítanse as preguntas dramáticas. Aí vai a primeira, a que nos domina a todas: onde queda hoxe a comunicación ‘real’?
A nosa xeración —a X, a última aínda non nativa dixital— atopou, co cambio de milenio, un soar. A rede pasou neses anos de ser un espazo máis ben técnico, só transitable por especialistas, a simplificarse e ter trazos humanos. Somos unha cohorte á que, no seu período máis formativo, entre os anos oitenta e dous mil, persuadiuselle para non pensar na necesidade do colectivo. Aí xurdiu unha personalidade —aseguran— especialmente ensumida, cuxos ritos de paso se refuxiaron significativamente no non social, no eido privado, nos cuartos. Tamén xente que medrou acariñada nese fastío que dá a folgura, certa ou suposta. E entón, co novo século, xurdiu de novo a sospeita xeralizada, en primeiro plano. Os movementos antiglobalizadores e altermundistas, dalgún xeito, mandaron parar. E a Internet dos principios, coa chegada da tecnoloxía de nodos iguais e a súa filosofía aberta e horizontal, foi a peza clave na vertixinosa organización das novas disidencias. Máis tamén, pola súa condición de novo paraugas global, habilitou toda caste de manifestacións, a maioría menos ideoloxizadas.
As da simple expresión. A semente do que coñecemos por redes sociais fraguose nesa promesa de autonomía, nese —agora sabémolo— baleiro legal. Os chats, e seguidamente os blogs, enchéronse de todo o non dito, o reprimido. As ventás dos cuartos abríronse. Todo aquilo que no día a día non eramos capaces de absorber, todo o material sensible excedente atopou un medio perfecto: unha palestra con público, e sen apenas peaxes. Unha necesidade de falar tan desbocada non podía pasar desapercibida ao capital. Pero aínda tardou, toda a primeira década seguiu caracterizada por esa sensación de liberdade. A xente exhibíase, e falaba máis da conta, pero aquilo respondía a unha verdade, polo menos a unha de índole expresionista, respondese ou non a motivacións edificantes. Os réditos comerciais, de habelos, aínda non eran o importante, seguramente por seren moi difusos.
E ben, hoxe, vinte anos despois daquela apertura, de quince anos de facebook e twitter, de dez de instagram, que temos? Dende logo, un novo taboleiro laboral, cun trasvase masivo de postos de traballo á economía dixital. Unha industria igualmente precaria que a anterior que debuxa, descendendo ao cultural, un territorio arrasado; cautivo, entregado ao inimigo. Porén, no que seguimos xogando, a diario, baixo a mesma pulsión: a de que alguén nos vexa. Xa convertidas en marcas, en produtos de nós mesmas. Aquela sedución —e aquel narcisismo, dende logo—, disolta no xogo de espellos do simulacro.
Pero non simplemente enganadas, iso contería algunha caste de reactividade. Estamos, diríase, xogando a non estalo. Algo bastante máis miserento. Presas da falsidade, da proximidade hiperreal representada nunha retórica e ortografía histérica: os emojis; os signos de exclamación desvirtuados, rematando calquera frase; os omnipresentes agradecementos, que se deprezan por acumulación; a cortesía cheirenta; a amabilidade simulada; a alegría representada. Vendo como se afastan, unha a unha, as nosas éticas anteriores. Domesticadas pola meritocracia, mendigándose. A demagoxia ocupándoo todo.
Os afectos profundos e a verdade, como non, tamén son un xogo. Son algo lúdico, e nunha sociedade emancipada nin sequera serían crus, duros de rillar. Serían, como todo o verdadeiramente divertido, algo complexo, un enredo quizais inaprensible, pero algo digno no que entreterse. Non nos parece idealista pedir que deixemos de tecer este lenzo ignominioso, que a ninguén lle gusta: o grao de derruba alcanzado é insostible, así que pronto deixará de ser produtivo. Empurremos cara ao lado correcto para que o seguinte chanzo non sexa peor.
***
Aquí remata este blog colectivo chamado Sobre as cousas, e con el esta serie da coordinadora. Algo aborrecidos de nós, imos calar un anaco. Pero non queríamos deixar de incluír —para minguar o ton apocalíptico anterior—, unha gabanza a Internet, un agradecemento sincero. O aprendido todos estes anos nesta gran páxina é moi tanxible, na cabeza e, o que é máis importante, no noso comportamento. A voz que aquí fala logrou, grazas á escoita de moitas outras, escoitarse menos a si mesma, e articular mellor o seu ton. Un que, cando foxe da nostalxia, é bastante menos ríxido e retórico. Obrigada. §
—por Sobre as cousas
Sobre as cousas 