As pantallas

A un lado, a outro / adiante, atrás. Así salta, Pelotinha / salta salta sen parar». No confinamento con crianzas unha cantiga así pode ser clave para pasar unha tarde, ou varias.

Chega á nosa casa, como case todo, por unha pantalla. Neste caso, cantada directamente pola propia educadora, como parte dunha tarefa na aula virtual. E un visiónaa no seu espazo dende o mesmo teléfono móbil, xa integrada no ambiente con naturalidade, de xeito case orgánico.

Hai tres anos, nun dos primeiros días de escolarización da nosa filla —nese período que chaman de ‘adaptación’— presenciamos o seguinte feito. Entre o alude de xoguetes que ateigaban a aula habían uns móbiles. Uns de xoguete, outros antigos (non smartphones), sen batería. Nas poucas mañás que permanecimos alí (o ritual, para quen non o saiba, é ficar onde as crianzas te vexan, a unha determinada distancia; e cada día menos tempo, para que vaian collendo autonomía), vimos como a nosa filla, e tamén as demais, ía escollendo, cada vez, máis tempo os móbiles e menos o resto de cousas.

Dabondo para sacala dalí ao pouco tempo. Sucederon, sen dúbida, cousas máis inequivocamente graves. Todas relacionadas cunha liña de educación dun grao de condutismo moi afastado do que pensábamos cando, alentados pola súa boa sona, a levamos alí. Mais seguramente esa imaxe, a do puto móbil, quedou como a icona do noso abraio, e como motor da comprometida decisión de cambiala de centro.

A culpa, dende logo, non era das educadoras, nin sequera da escola. Dá ata vergonza esixirlles outro tipo de atención ou sensibilidade. Se enchen as aulas de cousas é porque, claro, non dan feito coas ratios de alumnado; e cantos máis trebellos, máis entretido está, e así as docentes poden ter algún respiro na súa atafegante xornada. Pero o número de alumnas das aulas, como todas sabemos, non é unha decisión do centro, senón política, vén de arriba.

A nosa filla naceu a mediados da década pasada. E xa a principios dela os prexuízos que o consumo de Internet —e con ela, dos dispositivos móbiles— podían ocasionarmos empezaban a estar nas axendas maioritarias. The Shallows: What the Internet Is Doing to Our Brains de Nicholas Carr, xa no 2011, foi un dos primeiros tratados mainstream en abordar esa nova sensibilidade. Dende entón a sospeita de que o progreso encarnado por Internet no fora exclusivamente beneficioso, de que as súas bondades carrexaran perigos de toda caste, dende o social ata o neurolóxico, non deixou de medrar.

No 2020 xa é toda unha certeza. Acabouse, pois, o beneplácito inicial. Xa existe, polo menos, unha xeración completa de usuarias; xa hai, polo tanto, unha sintomatoloxía precisa baseada nos seus efectos sobre a nosa esfera íntima e colectiva. Evidencias probadas que fan que á alarma inicial —minoritaria, a das luditas ou a das, coma nós, simples conservadoras dos costumes— se lle fora engadindo unha gran maioría da opinión pública. Pouca xente queda, hoxe en día, que pense na tecnoloxía coma unha ferramenta neutral a nivel político. Pouca que siga sostendo que as novas e invasivas experiencias derivadas dela —a aceleración vertixinosa da existencia, a execución de actividades simultáneas— simplemente se engada ás nosas capacidades anteriores sensoriais e neuronais, mellorándoas. Que todo isto, simplemente, sexa un adestramento que nos mellore.

Na década pasada, e a miúdo baixo promesas tan comunitarias como o ‘colaborativo’, vimos esmigallarse demasiados afectos importantes, pola xanela, mentres aprendiamos a manexar a velocidade. Unha velocidade que cada día pedía máis, que esixía maior vertixe, enganchándonos como a máis potente das substancias. Nicholas Carr, naquel libro, detallaba como se librou da adicción. Se xa daquela o relato parecía pouco verosímil, dez anos despois os anzois, as posibilidades de enganche, multiplicáronse tanto que probablemente xa todas nos rendemos, xa nos demos por perdidas. Trasladando os nosos esforzos á redirección máis equilibrada posible de toda esa sobreexcitación.

Quizais as que nestes anos afrontamos a experiencia da crianza encamiñamos neste eido a nosa esperanza. Así, enfocamos as nosas enerxías a librar as nosas fillas dos tentáculos dese moderno Leviatán, ou polo menos a retrasar o máximo o momento de absorción. Ampáranos toda a literatura médica, non é ningún capricho sobreprotector. Ademais, revelacións como estas non fan senón darnos a razón en reforzar todas as trincheiras.

Non fai falla ler moitas recomendacións, chega con facer a proba. Poñer contidos audiovisuais a unha crianza supón, case instantaneamente, varias cousas: que nunca terá dabondo, que os preferirá a calquera outra cousa e, sobre todo, que non se manexará ben cando llos quites. En resumo, un proceso de ansiedade a tempo real, moi concentrado, sen a camuflaxe adulta.

Porén, quizais non deberamos proxectarnos tanto nas crianzas. Se algo parece seguro nesta nebulosa é que o seu organismo vai asimilar mellor a avalancha tecnolóxica que nós, as xeracións anteriores pero xa tecnificadas, as nadas entre os 60 e os 90. Para as Centennials, e xa para as Touch ou ‘táctiles’ —as nadas a partir de 2010, obxecto deste texto— todo vai ser máis natural. Non coñecerán outra cousa. E seguramente atopen outros resortes de afastamento.

O caso é que hoxe o confinamento polo Covid-19 conseguiu que ata as máis suspicaces baixásemos a garda das prevencións coas crianzas. Xa non escondemos o móbil, xa o consultamos constantemente diante delas, xa deixamos que o miren por enriba nosa, consentimos videochamadas, contiños en rede, filmes de animación. Ademais de que, como aquelas profesoras, precisamos respiros (agora que non podemos chimpar as nosas fillas nas garderías e librarnos delas unhas horas), hai outra cuestión que sabota as medidas de afastamento tecnolóxico anteriores. Non podemos renunciar a estar conectadas. Sería irresponsable —dicímonos—, forma parte dos nosos deberes como adultas saber como avanza esta merda, a tempo real. Hai que estar preparadas por se temos que facer algo rápido. E nese escenario fanse fortes os procesos aditivos, ata conseguir que non concibamos sobrevivir neste pesadelo sen esas muletas.

A sociedade hipertecnolóxica, que para acadar a súa aparencia puída precisa xerar uns excedentes que de seguro aniñan todo tipo de cepas de virus, presentes e futuros; que está baseada nunha deslocalización e intercambio tan incesante que abre autopistas ás pandemias, seguramente —nun paradoxo diabólico— nos está salvando neste encerro. As nosas casas estes días son menos pesadas grazas ás pantallas que, como unha rede de espellos, multiplican o espazo, ata convertelo en ventás abertas, cables, fluídos interconectores. As profesoras vennos e vémolas, saudamos as amigas e familia, mantemos reunións de traballo ás veces máis produtivas que as presenciais. Consumimos infinidade de xornais, redes ou ocio cultural. Facemos deporte, cociñamos nelas. Algo sinistro ábrese paso: deberiamos estar peor, pero aguantamos con certa folgura. Todas, dalgún xeito, nos levamos mellor. Polo menos de momento.

Ata aquí. Redondear isto cunhas pseudo conclusións non sería moi honesto. Xa veremos que nos pasa. Aquí, dende logo, non se sabe nada. §