Sostendo a mirada do pintor no Autorretrato con traxe de pel, John Berger sopesa os cincocentos anos que nos separan del. «Cando parecen curtos, semella posible entender a Dürer, e manter con el unha conversa faise imaxinable. Cando parecen longos, o mundo no que viviu e a súa conciencia del semellan tan alleos que non hai diálogo posible».
* * *
O personaxe de Benedicta en O que arde é contemporáneo noso. E, así e todo, móstrasenos no filme a esa mesma distancia: ningunha; infinda.
Benedicta parécenos tan achegada que o recoñecemento é instantáneo, fundado na tenrura. Ás veces, ese recoñecemento dáse tamén na súa forma máis bruta, o prexuízo. Entón pode ser un símbolo ‘riquiño’.
Ou dámonos conta de que todo en Benedicta vén dun tempo ao que non pertencemos máis que a través dela. Entón só atinamos a entendela desde o atávico. Xa é un avatar noso do bon sauvage.
Pero se O que arde é unha representación xusta (precisa; que fai xustiza) é porque nunca se permite escindir o que se nos aparece dunha peza nas presenzas vivas das mulleres que a inspiraron.
Por iso, o núcleo da película é o silencio, esa forma do diálogo cando non existe a distancia, e cando é insalvable. Ou cando as dúas cousas ocorren a un tempo.
* * *
Pouco antes de morrer, miña abuela Rosa faloume dunha vez que seu pai enfermara sendo ela unha nena. Saíu no medio da noite montada na besta buscar un home que sabía sandar. «O menciñeiro curou o papá, e curou a vaca, que torcera unha perna».
A verdade de O que arde é a que me deixa dicir que Rosa e Benedicta comparten mundo.
Un mundo en extinción, fundido a negro, á escuridade do ventre dese animal que no filme rumia os rostros duns labregos xa para sempre sen nome.
Un mundo que nos levou no colo, e que grazas a imaxes coma as de O que arde, que nos axudan a pensalo e sentilo, aínda nos acompaña. §
—por Xurxo Insua
Sobre as cousas 