O vigor

Fódente vivo, mamá e papá.
Tal vez non o queiran, pero fano;
énchente das súas culpas,
e engaden algo máis só para ti

Pero a eles tamén os foderon no seu día
uns necios de roupas vellas,
que a metade do tempo falaban parvadas
e a outra rifaban sen parar.

O home pásalle ao home a súa miseria,
tan fonda coma a plataforma continental.
Escapa en canto poidas
E a ter fillos mellor renunciares.

Isto aseguraba Philip Larkin nun dos seus máis recoñecidos poemas. O psicólogo inglés Oliver James serviuse del como columna vertebral sobre a que debullar o seu Fódente vivo. Como sobrevivir á familia, un tratado de 2002. No arranque do libro, que termina sendo bastante máis construtivo do que presaxia a súa cuberta, tamén se cita a Oscar Wilde. O irlandés, sempre tan sentencioso, veu dicir que, cando medramos, xulgamos os nosos pais; e que rara vez os perdoamos.

Perdoar, como será iso. Unhas liñas atopadas nun blogue de hai máis dunha década non só non esmorecen, senón que parecen, a cada ano, non deixar de medrar. Alí dicíase que os pais, en realidade, non queren o mellor para nós. Que non é certo. Non queren que sexamos fortes e nos desenvolvamos con autonomía; prefiren entorpecer ese proceso, porque suporía a nosa independencia, a nosa fuxida. Permitide a repetición: os nosos pais non queren o mellor para nós. Ou sexa, non é que o que fan non acabe sendo o mellor para nós; senón que, xa de partida, non «queren» que o sexa.

* * *

Tombados na herba da piscina municipal, lendo A chamada da natureza, de Jack London. De fondo, as crianzas berran, corren e chapuzan sen parar. Parecen replicar o vitalismo das liñas, vertixinosas. Como é ben sabido, a voz que narra é a dun can. Buck é un cachorro criado para ser can de compañía, doméstico, que acaba os seus días ceibo; no bosque, salvaxe, rodeado dos seus antergos os lobos.

A dialéctica natureza-cultura é un dos temas máis abordados dende sempre no pensamento e nas artes. En 1930 Freud sistematizouno no seu O malestar na cultura. Dende entón, identificamos mellor os síntomas. Sabemos o mesmo que presentiu Buck, o pastor alemán: que as restricións ás que nos obriga a cultura entran en contradición —cando non en antagonismo— con algúns dos nosos trazos máis primixenios, aqueles relacionados coas pulsións. Afogar a potencia, a agresividade, a sexualidade; secuestrar, pois, o noso vigor orixinal provoca un malestar, un sentimento de culpa e estrañeza tan difusos como incurables.

* * *

Poucas das que medramos entre os 70 e 80 tivemos o tipo de pais —os propios da xeración babyboom— que nos deberan tocar xeracionalmente. O retroceso social, consecuencia do conflito civil, fixo que recibísemos unha educación anacrónica, máis férrea; ou, en calquera caso, con menor voo que a coetánea, a propia do noso tempo. Tan lonxe da espontaneidade obreira como da excentricidade das clases altas, as novas familias urbanas do desarrollismo concentraron no acceso á educación a súa aspiración. Había que chegar alí, e para iso era preciso domarse para encaixar, para someterse á uniformidade e non dar a nota. Así, a clase media construíuse arredor da contención.

Tamén da cultura do medo. O medo é a base da sobreproteción. E na clase media a sobreproteción identificouse —seguramente mellor que ningunha outra práctica— coa bondade. Ser bos pais pasaba por separar as crianzas dos riscos ou penalidades que eles mesmos pasaron. Illalos, tamén, da vida sanguínea, do exceso e a desmesura. Mais, por debaixo, tamén circulaban outro tipo de motivacións, menos edificantes. As crianzas así freadas, separadas dos seus instintos, xeran adultas pouco valentes, submisas; seres implosivos, entre a cautela e a ansiedade. Individuos, pois, máis doados de levar, e tamén de manter ao noso lado. Porque diso se trata. De telos sempre canda nós, e perpetuar o círculo, o cordón que se teceu un día.

Ese apaño, amigas, non vai funcionar. Como di o poema de Larkin, as nosas fillas vannos odiar (e iralles mellor se o fan máis cedo que tarde) si ou si. Somos nós —e o noso pasado a través de nós— criando outra persoa, tomando demasiadas das súas decisións. Ou simplemente estando presentes. Como non ían facelo?

* * *

Véndoas a uns metros na piscina, no frenesí dos seus xogos sen medida, é doado imaxinar outra escena. Unha na que os pais sucumben ás ameazas (que, dende logo, estar están) e sacan a súa filla do círculo das demais. Deciden ser menos permisivos, pararen a festa. E teren o resto da tarde a súa crianza canda si, intentando copar a súa atención, entreténdoa. É doado imaxinar o agridoce do seu rostro. Pero, sobre todo, xa cheira o seu rancor futuro. Hai algo que xa sobrevoa a escea, algún dano asoma; a construción dun trauma, dun umbral irresoluble. O feito seguro de que elas se lembrarán de nós e da nosa ‘protección’ cando no futuro queiran tirar de ferramentas para afrontar dificultades e non as atopen, cando queiran ser autónomas e non lles saia de todo ben, cando sintan o medo, paralizador. Lembrarán sempre que os seus pais non lles deixaron estar coas outras todo o debido, nin tampouco soas. Faltaranlles determinadas experiencias, e darán igual as razóns. Non nolo perdoarán.

Como, polo menos, «querer» evitalo? As pedagoxías máis respectuosas converxen na filosofía da crianza autorregulada. É unha idea ben fermosa: a xente aprende a manexarse mellor coa súa vida se dende cativa se lle deixou decidir, se se lle procurou ese espazo. O reto, pois, máis que persoas educadas, sería proxectar persoas desenvoltas, valentes, capaces de dialogar coas situacións con naturalidade. Todo iso pasa, entre outras cousas, por vixíar constantemente a nosa distancia física con elas, por intervir menos o seu campo de acción para que non fagan as cousas para nós, por arriscarse a que se manquen e lles pasen cousas chungas, por confiar máis en que se van erguer. Por recoñecer que, para moitas cuestións, non somos a súa mellor influencia. Que sairán gañando se as deixamos respirar outros alentos. §